Grupo de Investigación Lingüística e Literaria Galega ILLA
Grupo de Investigación Lingüística e Literaria Galega ILLA
Universidade da Coruña
Glosario
da poesía medieval profana
galego-portuguesa
Voces do D
dereito1 s. m.
ImprimirAlternar visualización dos exemplos
1. 'dereito, ordenamento xurídico, lei'
1320.4 e o meestre pressopon / o de que o dereit’está / tan contrairo, ..., / que, se lh’outren non acorr’i, / o meestre dequeerá||1320.9 Mais, se decae, quen sera / que ja dereito nen razon / for demandar nen defenson / en tal meestre||1320.14 mais levará, per quant’oi, / quen lh’o dereito sosterra?||1485.14 metede-a ja so ele ũa vez, / ca o manda o dereito assi||1526.5 ca, pois el-rei o dereito catar, / sei [eu] que vós non podedes errar / que a muit’alto logar non pojedes||1554.10 Esta mũa pod’el provar por sua, / que a non pod’ome dele levar / pelo dereito se a non forçar
2. 'xustiza, razón'
140.14 mais a min dereito non val||140.15 E, pois dereito nen senhor / non me val i, e que farei?||146.10 E valha-mi porque non saberedes / que vos eu nunca mereci pesar / de que me vos con dereito queixedes||236.31 e enton / con dereito non se queixaria||412.11 muit’é ben saberen, pois eu morrer, / que moiro con dereit’; ...||483.13 E con dereito seer enforcado / deve Don Pedro porque foi filhar / a Coton, ..., / seus cantares||673.7 Se lh’eu fiz torto, lazerar-mi-o-ei / con gran dereito||687.21 E pero vos ir queredes, / non diredes, per bõa fe, / con dereito que per min é||738.20 E, se o por én perdud’ei, / nunca maior dereito vi||807.2 A dona que ome «senhor» devia / con dereito chamar, per boa fe, / meus amigos, direi-vos eu qual é||968.8 Fiador pera dereito / lhi quix per ante vós dar||1028.14 Diz muito ben de min en seu trobar / con gran dereit’, ...||1065.22 E con dereito, mia senhor, / peç’eu mia morte, pois mi fal / todo ben de vós e d’amor||1433.20 e o que ora nas alças está, / se o en d[er]eit’ei, entregar-mi-as-á||1434.21 e o coteife que for trobador / trobe, mais cham’a coteifa «senhor», / e andarán os preitos con d[er]eito||1527.21 e, pois s’el vẽo querelar assi, / taes mil couces lev’ora d’aqui / que diga pois: «Con meu dereito vou!»||1668.10 mostrar-vos-ei gran dereit’a prender

aver dereito 'ter razón'. Cf. aver meu dereito, aver o seu dereito
En xeral, rexe a preposición de, aínda que tamén pode aparecer coas preposicións a e en
14.7 Dereit’ei, / que da ren que máis amei, / daquela me segudades
68.2 Ome que gran ben quer molher / gran dereit’á de trist’andar||88.11 mandade-m’ir e log’enton / poderedes dereit’aver / de min qual vos ora direi||140.9 e tenho que ei dereit’i / d’amar tal senhor máis ca mí||147.20 de me doer gran dereit’ei / de quen assi for amador||270.6 ca dix’eu ca morria por alguen, / e dereit’ei de lazerar por én||1051.8 E, se m’ela mui gran torto fez i, / Deus me leixe dereito dela aver||1199.10 e, se o eu fiz, / nunca del aja dereito nen d’al||1431.10 gran d[er]eit’ei de gaar [muitos] dões
32.9 Muit’i a aver gran pavor / ei dereit’, e en me temer / d’Amor||700.6 gran dereit’ei a ‘ndar led[a], / e andade migo ledas
1073.4 mais dereit’ei en me queixar d’Amor
aver meu dereito 'obter aquilo a que teño dereito'. Cf. aver dereito, aver o seu dereito
1322.19 e assi poss’eu aver meu dereito
aver o seu dereito 'obter aquilo a que se ten dereito'. Cf. aver dereito, aver meu dereito
1434.24 e avera cada ũu o seu dereito
dizer dereito 'dicir verdade, dicir xustamente, con razón'
1024.14 Queixa-s’el e diz que sempre foi meu / e diz gran dereito, per bõa fe||1230.8-9 Un cantar d’amig’á feito, / e, se mi-o disser alguen / dereito como el é feito, / cuido eu entender mui ben||1522.14 e dix’eu enton dereito: / «Cada [casa, favas lavan]»||1585.19 mais peeu ora, e, a Deus loado, / dizen os omens, e dizen dereito, / que peeu ben, pois peeu en seu leito
errar seu dereito 'perder a causa'
1320.19 Ca o meestre entende ja, / se decaer, que lh’é cajon / antr’os que leterados son, / onde vergonha prenderá / d’errar seu dereito assi
fazer dereito 'proceder xustamente'
Pode rexer a preposición en
3.10 dereito faz se me mal talan ten / por tal sandice qual eu cometi||4.6 E pero se a eu oro / mui gran dereito faç’i||111.9 e choraria, se dereito fezesse||116.17 E por mui gran maravilha terria, / senhor, quen ora soubesse de qual / guisa mi ven, e d[er]eito faria||123.6 e quen sa linhagen quer ben / tenh’eu que faz dereit’e sén||140.13 e seu torto x’é se me fal, / ca eu non devi’a perder / por mui gran dereito fazer||161.4 e, mia senhor, gran dereito farei, / pois eu de vós os meus olhos partir / e os vossos mui fremosos non vir||180.3 Senhor, queixo-me con pesar / grande que ei de que vos vi, / e gran dereito per-faç’i||369.3 Senhor fremosa, creede per mí / que vos amo ja mui de coraçon, / e gran dereito faç’e gran razon, / senhor||572.16 e por én faz gran d[er]eit’i / meu amigo de trist’andar||611.19 E faço mui gran dereito, / pois quero vosso proveito||645.6 E, se m’outren faz ond’ei despeito, / a el m’assanh’e faço dereito||709.4 e faz gran dereito / d’andar triste o meu amigo / porque non pode falar migo||874.10 dar-lhes-ei por cambio quanto ei en Lombardia, / ..., / e faço gran d[ere]ito, ca meus sobrinhos son||918.1 Maestr’Acenço, dereito faria / el-rei de vos dar mui boa soldada||1235a.13 Se m’el’a min amasse, mui gran dereito faria, / ca lhe quer’eu mui gran ben e punh’i máis cada dia||1378.5 maravilhei-m’e non o quis creer, / [e] fiz dereito||1485.5 mais, se dereito queredes fazer, / ela so el devedes a meter, / ca o manda o Livro de Leon||1497.11 [E] o que vendeu Leirea muito ten que fez dereito, / ca fez mandado do Papa e confirmou-lh’o Esleito||1597.2 Covilheira velha, se vos fezesse / grand’escarnh’e[nde], dereito faria, / ca me buscades vós mal cada dia||1616.1 Moir’, e faço dereito, / por ũa dona d’Elvas / que me trage tolheito / como a quen dan as ervas||1651.20 Dade-m’alvissara, Pedr’Agudo, / e gran dereito faredes
116.12 e fazia dereito, ca non al, / e[n] non cuidar que me veesse mal||273.22 E tenho que faço dereit’e sén / en querer mal quen vos quer mal e ben||307.16 dereito faç’en me maravilhar||369.8 mui gran dereito faç’en vos querer / mui gran ben||369.15 dereito faç’en vos querer gran ben||433.13 Mui gran dereito faç’en me queixar / de vós, senhor, eno meu coraçon||1074.7 dereito faç’en me de vós doer||1126.4 por én faç’eu dereit’en mi pesar||1318.7 Ten el que faz der[e]it’en se queixar
filhar dereito 'facer xustiza, castigar'
244.4 e, pois vos desto queixades de mí, / se én dereito queredes filhar, / aque-m’aqui eno vosso poder||1096.30 E non sei al per que s’Amor vingasse / nen per que nunca dereito filhasse / dos que se foron assi del quitando||1485.2 Ai Justiça, mal fazedes, que non / queredes ora dereito filhar / de Mor da Cana porque foi matar / Joan Airas, ca fez mui sen-razon
jazer en dereito 'ser xusto'
96.12 ca tod’est’en dereito jaz
seer dereito 'ser xusto'
3.4 e, se xe m’ela queixasse por én, / gran dereit’é, ca eu o mereci||52.28 ca, se vos ren fiz sen razon, / dereit’é de m’eu padecer||130.22 E dereit’é, ca fui mal conselhado, / que lhe falei, pero m’ouv’én sabor||146.14 e non tenh’eu que é torto nen mal / d’amar ome sa senhor natural, / ant’é dereito||319.6 e sempre lh’eu gran ben querrei, / e dereit’é d’assi morrer||389.14 e dereit’é de sempr’andar assi||426.1 Par Deus, senhor, gran dereito per-é / de mi quererdes mal de coraçon||572.8 e d[er]eit’é / (... / ...) / meu amigo de trist’andar||601.20 e, pois fez mal sén, / d[er]eit’é que perça meu ben||608.1 De morrerdes por mí gran dereit’é, / amigo||618.13 De vos én pesar dereito per-é||753.5 gran dereit’é de lazerar por én, / pois el non veo||807.10 e, se morrer por én, gran dereit’é, / ca ben soub’eu quanto m’end’averria||1066.13 mais dereit’é que mi mostredes / o mui gran ben que podedes fazer, / Amor||1073.3 Por quanta coita mi faz mia senhor / aver, nunca m’eu dela queixarei, / nen é dereito, ca eu mi-o busquei||1389.16 [e] gran dereit’é, ca el nunca erra||1411.16 Sempre De[u]s por sa vida rogarei, / e dereit’é que todo-lo façamos
seer fóra dereito 'ser inxusto'
1681.21 P[er]’Ordonhiz, se foss’algũa vez, / por torp’e fóra dereito seria
teer por dereito 'achar xusto, considerar que é cousa xusta'
481.10-11 e non ten / por d[er]eito de s’end’el encobrir||1313.13 des que el vira ũa que quer ben / ir d’u el era, por dereito ten, / tá que a vir, de non tomar prazer||1606.9 E, pois achou logar tan aguisado / en que morasse, por dereito ten / de morar i

a dereito loc. adv. mod. 'dereitamente, directamente'
1682.12 troux’o lume na mão / e foi log’a dereito fica-lo no esteo
a gran dereito loc. adv. mod. 'con razón'
973.1 A gran dereito lazerei
[últ. rev.: 02/04/2018]